1. ลักษณะภูมิประเทศ ของสุโขทัย

1. พื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำ

ตัวเมืองสุโขทัยตั้งอยู่ใกล้กับ แม่น้ำยม ซึ่งเป็นแหล่งน้ำสำคัญ แต่ตัวเมืองไม่ได้อยู่ติดริมแม่น้ำเสียทีเดียว เพราะในฤดูน้ำหลาก น้ำจากแม่น้ำยมมักจะท่วมไหลบ่าได้ง่าย

• ประโยชน์: ดินบริเวณนี้มีความอุดมสมบูรณ์สูง เหมาะแก่การเพาะปลูก โดยเฉพาะการทำนาข้าว

2. พื้นที่ลาดเอียงจากทิศตะวันตกไปทิศตะวันออก

ทางทิศตะวันตกของตัวเมืองสุโขทัยเป็น ทิวเขาเขาหลวง ซึ่งเป็นพื้นที่สูง แล้วค่อยๆ ลาดต่ำลงมาทางทิศตะวันออก

• ภูมิปัญญาการจัดการน้ำ: เนื่องจากพื้นที่เอียงแบบนี้ ชาวสุโขทัยจึงสร้าง "ทำนบพระร่วง" (สรีดภงส์) เพื่อกักเก็บน้ำที่ไหลมาจากภูเขา แล้วทำท่อส่งน้ำเข้ามาใช้ในตัวเมืองตามความลาดชันของพื้นที่

3. แหล่งน้ำในตัวเมือง (ตระพัง)

เนื่องจากสภาพอากาศมีฤดูแล้งที่ยาวนาน และพื้นดินบางส่วนเป็นดินปนทรายที่ไม่อุ้มน้ำ ชาวสุโขทัยจึงต้องขุดสระน้ำขนาดใหญ่ไว้ทั่วเมือง เรียกว่า "ตระพัง"

• ตระพังที่สำคัญ: เช่น ตระพังตระกวน, ตระพังเงิน, ตระพังทอง

• ประโยชน์: ใช้สำหรับอุปโภคบริโภค และช่วยสร้างความชุ่มชื่นให้แก่ศาสนสถานภายในวัดต่างๆ

2. กษัตริย์ในสมัยสุโขทัยและพระราชกรณียกิจ

1. พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ (ปฐมกษัตริย์)

• พระราชกรณียกิจ:

  • ทรงร่วมกับพ่อขุนผาเมือง ขับไล่พวกขอมสบาดโขลญลำพงออกไปจากดินแดนไทย

  • สถาปนาอาณาจักรสุโขทัย และเป็นต้นราชวงศ์พระร่วง

  • รวบรวมคนไทยให้เป็นปึกแผ่นในช่วงเริ่มก่อตั้งอาณาจักร

• จดจำง่ายๆ: "ผู้สร้างอาณาจักรและไล่ขอม"

2. พ่อขุนรามคำแหงมหาราช (ยุคทองของสุโขทัย)

พระองค์ทรงเป็นกษัตริย์รัชกาลที่ 3 ที่ทำให้สุโขทัยเจริญรุ่งเรืองที่สุดในทุกด้าน

• พระราชกรณียกิจ:

  • ด้านภาษา: ทรงประดิษฐ์ "ลายสือไทย" (พ.ศ. 1826) ซึ่งพัฒนามาเป็นอักษรไทยในปัจจุบัน

  • ด้านการปกครอง: ทรงปกครองแบบ "พ่อปกครองลูก" และแขวนกระดิ่งไว้หน้าประตูวังให้ราษฎรสั่นเพื่อร้องทุกข์

  • ด้านเศรษฐกิจ: ทรงส่งเสริมการค้าเสรี ไม่เก็บภาษีจกอบ (ภาษีผ่านด่าน) และสร้างทำนบกักเก็บน้ำ (สรีดภงส์)

  • ด้านความสัมพันธ์: ทรงแผ่ขยายอาณาเขตไปกว้างขวางที่สุด

• จดจำง่ายๆ: "ประดิษฐ์อักษรไทย สั่นกระดิ่ง ร้องทุกข์"

3. พระมหาธรรมราชาที่ 1 หรือ พญาลิไท (ยุคธรรมราชา)

พระองค์ทรงเป็นกษัตริย์รัชกาลที่ 6 ที่เปลี่ยนรูปแบบการปกครองโดยเน้นเรื่อง "ศาสนา"

• พระราชกรณียกิจ:

  • ด้านศาสนา: ทรงนิพนธ์หนังสือเรื่อง "ไตรภูมิพระร่วง" ซึ่งเป็นวรรณคดีทางพระพุทธศาสนาเรื่องแรกของไทย เพื่อสอนให้คนเกรงกลัวต่อบาปและทำความดี

  • ด้านการปกครอง: ทรงเปลี่ยนจากการปกครองแบบพ่อปกครองลูก มาเป็นแบบ "ธรรมราชา" (กษัตริย์ผู้ทรงธรรม)

  • ด้านวัฒนธรรม: ทรงสร้างพระพุทธชินราช (จังหวัดพิษณุโลก) และทรงบูรณะวัดวาอารามมากมาย

• จดจำง่ายๆ: "แต่งไตรภูมิพระร่วง เน้นธรรมะนำเมือง"